Wijngaardmozaïek Cap de Creus werkt als brandgang bij Roses
Een wijndomein in het Parc Natural del Cap de Creus laat zien hoe landbouw het landschap kan helpen beschermen tegen bosbranden. Op Mas Marès delen wijnstokken het land met weiland, kurkeikenbos, struikgewas, droge stenen muren en open terrein. Samen vormen ze een lappendeken die de verspreiding van vuur afremt en de bebouwde kom van Roses helpt beschermen.
Het natuurpark Cap de Creus beslaat het rotsachtige schiereiland aan het noordelijke uiteinde van de Costa Brava, op korte rijafstand van Empuriabrava en Castelló d'Empúries.
Een oud model in ere hersteld
Het project begon in 2003. Anna Espelt, oenoloog, bioloog en directeur van Espelt Viticultors, ging toen samen met de beheerders van het natuurpark aan de slag om een bijna vergeten manier van landbeheer nieuw leven in te blazen. In het Catalaans heet dat de "mosaic agroforestal", oftewel het agrobosbouwmozaïek.
Het idee is om een evenwicht te vinden tussen landbouw en natuur. In plaats van grote, eenvormige vlakken met alleen gewassen of alleen bos wordt het land verdeeld in verschillende functies die naast elkaar bestaan. Die aanpak bevordert de biodiversiteit en houdt het landschap gevarieerd, levend en in staat om zich na schade te herstellen.
Hoe de stukjes in elkaar passen
Het mozaïek werkt door de manier waarop de onderdelen met elkaar samenhangen. Elk element heeft zijn eigen rol binnen het geheel.
Op de hoogste delen van het landgoed grazen koeien die aan transhumance doen. Dat is vee dat met de seizoenen tussen weidegebieden trekt, en op Mas Marès komen de dieren uit de Pyreneeën. Door hun begrazing blijven gras en andere lage begroeiing kort.
Lager op de helling onderbreken terrassen, vrijgemaakte stroken en bebouwde percelen de doorlopende plantengroei. Door die afwisseling blijven sommige plekken open. Het betekent ook dat landbouw en natuurlijke omgeving niet als twee aparte werelden functioneren, maar als onderdelen van hetzelfde systeem.
Meer dan alleen wijnstokken
De droge stenen muren, hier "marges de pedra seca" genoemd, hebben meerdere functies. Ze houden water vast, beschermen de bodem tegen erosie en bieden schuilplaatsen aan verschillende dieren.
Tussen de rijen wijnstokken mag een laag begroeiing groeien. Die dient als voedsel voor insecten en andere dieren.
Het landgoed heeft ook een poel die zich met regenwater vult en waar amfibieën zich kunnen voortplanten. Voor torenvalken is een nesttoren neergezet. Deze voorzieningen laten zien dat het ecosysteem op Mas Marès veel verder reikt dan de wijngaard zelf.
Een natuurlijke brandgang
Het mozaïek is extra belangrijk vanwege de ligging van het landgoed. Het gebied loopt een bijzonder groot risico op bosbranden.
De combinatie van wijnstokken, weiland en open ruimtes zorgt voor onderbrekingen in de begroeiing. Die onderbrekingen maken het voor de vlammen moeilijker om op te rukken. Ze zorgen ook voor zones waar brandweerlieden veiliger kunnen werken als er brand uitbreekt.
Zo fungeert Mas Marès als natuurlijke brandgang. Het dient bovendien als veiligheids- en beschermingsstrook voor de bebouwde kom van Roses.
Die rol is al op de proef gesteld. Tijdens de brand van februari 2022 hielp het mozaïek de opmars van de vlammen tegen te houden.
Het grotere geheel
Voor lezers in Empuriabrava en de rest van de Alt Empordà zijn bosbranden geen abstract probleem. Het schiereiland Cap de Creus ligt pal naast Roses, en in het landschap tussen de bergen en de kust liggen veel woningen, vakantiehuizen en wandelroutes. Het voorbeeld van Mas Marès doet vermoeden dat de manier waarop land wordt bewerkt direct invloed kan hebben op hoe veilig nabijgelegen plaatsen zijn als er brand uitbreekt.
Het verbindt ook twee dingen waar de regio om bekendstaat. De Empordà heeft een sterke wijncultuur, zichtbaar in evenementen als de Empordà-wijnbeurs in Figueres en initiatieven als Beu-te el museu, dat musea koppelt aan lokale wijnhuizen. Wat er op Mas Marès gebeurt, laat zien dat wijngaarden meer kunnen doen dan wijn produceren. Ze kunnen deel uitmaken van de manier waarop het landschap wordt beschermd.
De bredere les is dat open, bewerkt land als buffer werkt. Wanneer landbouw en begrazing van de hellingen verdwijnen, groeit de begroeiing meestal weer dicht tot één aaneengesloten massa, waardoor branden moeilijker te stoppen kunnen zijn. Het herstel van het mozaïekmodel op Mas Marès wijst de andere kant op.
Het is de moeite waard om te volgen of andere domeinen en grondeigenaren in en rond het natuurpark een vergelijkbare aanpak kiezen, en of overheidsinstanties meer steun gaan geven aan landbouw die ook als brandpreventie dient. Voor bezoekers is het landgoed bovendien een herinnering dat de terrassen, stenen muren en grazende koeien die je op weg naar Cap de Creus ziet, niet alleen decor zijn. Ze kunnen deel uitmaken van wat het gebied veilig houdt.